O gruntownej zmianie przepisów dotyczących kredytu konsumenckiego mówiło się już w pierwszej połowie 2025 r. Latem tego samego roku światło dzienne ujrzał projekt zupełnie nowej ustawy o kredycie konsumenckim, która ma zastąpić obecnie obowiązującą ustawę z 2011 roku. Podobnie jak w przypadku poprzednich ustaw regulujących tematykę kredytu konsumenckiego, konieczność uchwalenia nowych przepisów jest efektem zmian w ustawodawstwie UE. Konkretniej rzecz ujmując, chodzi o wdrożenie Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z dnia 18 października 2023 r. Krajowe media informowały już, że nowa ustawa o kredycie konsumenckim wpłynie między innymi na sposób funkcjonowania sankcji kredytu darmowego. Warto jednak pamiętać, że kredytami konsumenckimi są również pożyczki pozabankowe. Już obecna ustawa o kredycie konsumenckim znacząco reguluje zasady udzielania takich “chwilówek”. Warto zatem sprawdzić, czy po planowanym przyjęciu nowych przepisów w obecnym kształcie, kredyty chwilówki (np. pożyczki bez zaświadczeń) zniknęłyby z krajowego rynku.
Wspomniana już wcześniej ustawa o kredycie konsumenckim z 2011 roku (ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim – Dz. U. z 2025 r. poz. 1362) to akt prawny, który w bardzo dużym stopniu określa zasady, na jakich są obecnie udzielane kredyty chwilówki. Chodzi nie tylko o pożyczki bez zaświadczeń, ale również pożyczki pozabankowe, w przypadku których pożyczkodawcy sprawdzają dane o zatrudnieniu wnioskodawcy i/lub historię jego rachunku osobistego. Stopniowe ograniczanie poziomu maksymalnych kosztów pozaodsetkowych sprawiło, że pożyczki bez zaświadczeń stały się mniej popularne, bo pożyczkodawcy w ramach wyznaczonych limitów kosztowych są w stanie akceptować mniejsze ryzyko.
Bardzo wiele przepisów obecnej ustawy z 2011 roku jest wspólnych dla kredytów/pożyczek bankowych, kredytów i pożyczek ze SKOK-ów oraz pożyczek oferowanych przez firmy pozabankowe. Trudno się dziwić, skoro wszystkie te produkty finansowe można zakwalifikować do wspólnej kategorii (kredytu konsumenckiego). Przykład wspólnych regulacji mogą stanowić często omawiane przez nas przepisy, które określają zasady działania sankcji kredytu darmowego. Innym przykładem regulacji znajdujących zastosowanie do oferty banków, SKOK-ów oraz firm pozabankowych są przepisy dotyczące rozliczenia kosztów po wcześniejszej spłacie.
Oczywiście pożyczki oferowane przez firmy pozabankowe (tzw. kredyty chwilówki), w przypadku niektórych aspektów zostały uregulowane osobno przez obowiązujące przepisy. Chodzi między innymi o sposób oceny zdolności kredytowej wnioskodawcy. Firmy pozabankowe oferujące kredyty chwilówki, nie przyjmują depozytów i nie wykorzystują ich do finansowania swojej działalności pożyczkowej. Zatem możliwy jest mniejszy poziom ostrożności dotyczącej pożyczania pieniędzy niż w przypadku banków i SKOK-ów. To nie oznacza jednak zupełnej swobody w zakresie pozabankowego pożyczania środków. Ważnym przykładem ograniczenia wspomnianej swobody jest artykuł 9a obecnej ustawy o kredycie konsumenckim.
Analizowany artykuł 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. obowiązuje dopiero od 18 maja 2023 roku. Został on dodany, aby określić, jak powinna wyglądać ocena zdolności kredytowej przez instytucję pożyczkową. Przepisy obowiązujące od wiosny 2023 r. informują między innymi, że gdy całkowita kwota kredytu konsumenckiego przekracza 200% minimalnego wynagrodzenia za pracę, to obowiązkowe jest uzyskanie od konsumenta oświadczenia o jego dochodach i stałych wydatkach gospodarstwa domowego – co ważne, razem z dokumentami potwierdzającymi wysokość dochodów konsumenta. W przypadku pożyczania mniejszych kwot (do 200% “najniższej krajowej”), analogiczny wymóg nie występuje, o ile analiza danych udostępnionych przez Biuro Informacji Kredytowej i biura informacji gospodarczej (np. ERIF BIG, KRD BIG, BIG Infomonitor) oraz innych danych pozwala rzetelnie ocenić zdolność kredytową.
Jak widać, ustawodawca już w 2023 r. postanowił dodatkowo uregulować tzw. kredyty chwilówki. Może się zatem rodzić pytanie, czy nowa ustawa o kredycie konsumenckim, nad którą prace zaczęły się w 2025 roku, nie wprowadzi dodatkowych ograniczeń (przykładowo: usuwających pożyczki bez zaświadczeń z krajowego rynku). Na to pytanie odpowiemy w dalszej części artykułu zastrzegając jednocześnie, iż w dacie przygotowywania niniejszego tekstu znany był jedynie projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim. Na razie warto zwrócić uwagę na inny aspekt. Mianowicie, w świetle regulacji obowiązujących od maja 2023 roku, pożyczka bez zaświadczeń na kwotę mniejszą niż 200% minimalnego wynagrodzenia jest możliwa tylko pod warunkiem, że firma pożyczkowa wykorzysta dane na temat przyszłego klienta, które zostały udostępnione przez BIK/BIG oraz inne rzetelne dane.
Eksperci prawni zwracają uwagę, że przepisy obowiązujące od 18 maja 2023 roku, tak naprawdę zabroniły udzielania “pożyczek bez BIK” i jednocześnie bez zaświadczeń (zobacz: T. Czech [w:] Kredyt konsumencki. Komentarz, wyd. III, Warszawa 2023, art. 9(a)). Istnieje pewna furtka prawna, ale nie ma ona jednak dużego znaczenia z punktu widzenia pożyczkodawców. Otóż, przepisów dotyczących obowiązkowego oświadczenia i dokumentów dochodowych w przypadku pożyczek na kwotę większą niż 200% “najniższej krajowej”, nie stosuje się jeśli oferowana pożyczka cechuje się łącznym kosztem mniejszym niż 50% ustawowych limitów. Pożyczkodawcy niezbyt często pożyczają jednak z takim poziomem kosztów. Poza tym obowiązująca ustawa przewiduje sankcje. Złamanie przepisów art. 9a przy udzielaniu pożyczki skutkuje zakazem zbywania tej pożyczki (np. firmie windykacyjnej) oraz zakazem naliczania kosztów kredytowych.
Skoro już wiemy, jak kredyty chwilówki powinny być udzielane w świetle obowiązujących przepisów, to teraz warto sprawdzić, czy ustawodawca zamierza zaostrzyć aktualne normy w projekcie nowej ustawy o kredycie konsumenckim. Mowa o planowanych rozwiązaniach, które zawiera Projekt ustawy o kredycie konsumenckim prezentowany w Rządowym Centrum Legislacji pod oznaczeniem UC82. Analizowany projekt jest godny uwagi, ponieważ wprowadza kilka istotnych zmian. Po pierwsze, projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim nie przewiduje innych zasad oceny zdolności kredytowej dotyczących takich produktów finansowych jak pożyczki pozabankowe (tzw. kredyty chwilówki). Jednolite zasady mają dotyczyć (oprócz chwilówek) również kredytów i pożyczek oferowanych przez banki oraz SKOK-i.
Po drugie, projektowana ustawa wprowadza nowy limit wysokości pożyczanej kwoty, poniżej której możliwe będzie zastosowanie łatwiejszej procedury kredytowej. Jak czytamy w projekcie, jeśli: “całkowita kwota kredytu konsumenckiego nie przekracza jednokrotności wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę, ustalanego na podstawie ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. z 2024 r. poz. 1773), konsument przedstawia wyłącznie oświadczenie o dochodach i wydatkach jego gospodarstwa domowego”. Innymi słowy, uproszczona procedura (bez dokumentów dochodowych) ma dotyczyć tylko stosunkowo małych kredytów i pożyczek.
Projektowane przepisy informują również, że pomimo znaczenia informacji przechowywanych przez BIK oraz biura informacji gospodarczej, ocena zdolności kredytowej nie może opierać się wyłącznie na historii kredytowej konsumenta w bazach danych (między innymi BIK, ERIF BIG, KRD BIG, BIG Infomonitor). To oznacza, że dodatkowo wymagane będzie minimum oświadczenie konsumenta na temat jego sytuacji finansowej. Jak widać, planowane przepisy sugerują, że nadal niemożliwe będą pożyczki pozabankowe (kredyty chwilówki) bez BIK/BIG oraz wiedzy o sytuacji finansowej klienta. Same chwilówki nie znikną jednak z rynku.
