Pożyczka to mniej formalny sposób uzyskania wsparcia, aniżeli kredyt. Warto w tym kontekście przypomnieć, że ustawowy monopol na udzielanie kredytów posiadają dwa rodzaje działających w Polsce instytucji: banki oraz spółdzielcze kasy oszczędnościowo-kredytowe. Poza tym pożyczka nie musi być wykorzystywana w ściśle określony sposób, podczas gdy przepisy dotyczące kredytu przewidują mniej lub bardziej restrykcyjną celowość jego wydatkowania. Mniejszy formalizm dotyczący pożyczki prowokuje pytanie o to, czy umowa ustna jest dopuszczalna w przypadku pożyczania środków pieniężnych lub innych przedmiotów. Umowa ustna oczywiście nie jest rozwiązaniem w przypadku pożyczenia pieniędzy od firmy pozabankowej, innej instytucji finansowej, a nawet osoby prywatnej innej niż krewni lub znajomi. Mimo tego, warto odpowiedzieć na tytułowe pytanie. a także przedstawić dodatkowe informacje prawne dotyczące samej instytucji prawnej pożyczki. Na końcu artykułu dodatkowo znajdują się odpowiedzi na często zadawane pytania (FAQ), które są związane z funkcjonowaniem pożyczek (nie tylko pozabankowych).
Wydaje się, że jeszcze przed udzieleniem odpowiedzi na tytułowe pytanie dotyczące dopuszczalnej umowy pożyczki (Umowa ustna pożyczki – czy będzie ważna?), warto najpierw przypomnieć, czym jest pożyczka zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego. Cały czas bowiem mówimy o pożyczce w rozumieniu prawnym, a nie zupełnie potocznym. Oczywiście, te dwa wymiary dość często się przenikają. Dlatego pożyczka w rozumieniu potocznym może być również pożyczką w aspekcie prawnym. Wróćmy jednak do przepisów kodeksu cywilnego, a konkretniej do artykułu 720 paragraf 1 tego aktu prawnego. Zgodnie z nim:
Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.
Warto zwrócić uwagę, że pożyczka dotyczy tylko pieniędzy albo rzeczy oznaczonych co do gatunku (np. zboża na zasiew). Jeżeli chcemy oddać innej osobie rzecz oznaczoną co do tożsamości (np. samochód) to właściwym rozwiązaniem będzie umowa użyczenia. Może ona bowiem dotyczyć zarówno rzeczy oznaczonych co do gatunku, jak i co do tożsamości. W naszym artykule będzie jednak analizować raczej kwestie pożyczek pieniężnych.
Jeżeli chodzi o pożyczki pieniężne, to warto zwrócić uwagę, że zależnie od woli stron mogą mieć one zarówno charakter odpłatny, jak i nieodpłatny. Jeżeli umowa pożyczki ma charakter nieodpłatny (grzecznościowy), to wówczas można uznać, iż taka pożyczka zbliża się swym charakterem do użyczenia (zobacz: P. Nazaruk [w:] B. Bajor, D. Bierecki, J. Bocianowska, J. Ciszewski, M. Ciszewski, G. Karaszewski, J. Knabe, J. Mucha-Kujawa, G. Sikorski, B. Sitek, R. Tanajewska, P. Nazaruk, Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2024, art. 720).
Pożyczka jest odpłatna jeśli pożyczający zastrzegł sobie wynagrodzenie w postaci odsetek albo udziału w zyskach wynikających z użytkowania przekazywanej czasowo rzeczy. Z nieodpłatnymi, a więc preferencyjnymi pożyczkami pieniężnymi najczęściej spotykamy się oczywiście w gronie bliskich krewnych i znajomych. Rodzi się jednak pytanie, czy pożyczka (zarówno odpłatna, jak i nieodpłatna) powinna być dokumentowana. Na to pytanie odpowiemy w dalszej części naszego artykułu.
Artykuł 720 paragraf 2 kodeksu cywilnego udziela odpowiedzi na tytułowe pytanie dotyczące tego, czy umowa ustna pożyczki może być akceptowalna prawnie. Wspomniany przepis mówi bowiem, że: “Umowa pożyczki, której wartość przekracza tysiąc złotych, wymaga zachowania formy dokumentowej”. Powyższa reguła wymaga jednak dodatkowego wyjaśnienia. Chodzi między innymi o to, co to jest forma dokumentowa. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego (zobacz: art. 77 (2) KC): “Do zachowania dokumentowej formy czynności prawnej wystarcza złożenie oświadczenia woli w postaci dokumentu, w sposób umożliwiający ustalenie osoby składającej oświadczenie”.
Kolejny przepis kodeksu cywilnego (art. 77 (3) KC) wskazuje natomiast, że: “dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią”. W praktyce związane z udzielaniem pożyczek w gronie osób bliskich mówiąc o formie dokumentowej mamy na myśli przede wszystkim umowę pisemną pożyczki, która powinna być przygotowana jeśli wartość pożyczki przekracza 1000 zł. Identyczna zasada dotyczy również wszystkich innych pożyczek, ale musimy pamiętać, że w przypadku pożyczania pieniędzy od przedsiębiorców lub “obcych pożyczkodawców” umowa ustna pożyczki na ogół w ogóle nie wchodzi w grę. Przepisy pozwalają bowiem, aby stosować umowę pisemną niezależnie od wartości pożyczki – również jeśli pożyczana suma nie przekracza limitu na poziomie 1000 zł.
W nawiązaniu do wszystkich powyższych informacji może nasuwać się pytanie, jakie będą konsekwencje jeśli mimo wszystko zostanie sporządzona umowa ustna pożyczki. Warto zatem podkreślić, że dla samej ważności umowy pożyczki nie jest wymagana forma szczególna. Natomiast umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, powinna, tak jak już mówiliśmy, ale wyłącznie dla celów dowodowych (ad probationem), zostać zawarta z zachowaniem formy dokumentowej (zobacz: P. Nazaruk [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. J. Ciszewski, Warszawa 2019, art. 720). Co ważne, umowa pożyczki pieniężnej lub niepienieżnej, która została zawarta bez zachowania formy dokumentowej nie będzie “z automatu” nieważna. Natomiast w opisywanej sytuacji przy dochodzeniu roszczeń wynikających w takiej umowy powstają istotne ograniczenia dowodowe.
O jakich ograniczeniach może być mowa? Mianowicie, “w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest w sporze dopuszczalny dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności. Przepisu tego nie stosuje się, gdy zachowanie formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej jest zastrzeżone jedynie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej”. Jeżeli umowa ustna pożyczki została zawarta pomimo wymogu zachowania formy pisemnej, to “dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron jest dopuszczalny, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo fakt dokonania czynności prawnej jest uprawdopodobniony za pomocą dokumentu”.
Jaki wniosek wypływa z powyższych zasad prawa cywilnego? Mianowicie, umowa ustna pożyczki może być dopuszczalnym rozwiązaniem tylko po jednoczesnym spełnieniu dwóch warunków. Po pierwsze, jesteśmy absolutnie pewni, że nie powstaną wątpliwości odnośnie wykonania ustnej umowy pożyczki oraz jej warunków. Po drugie, umowa pożyczki cechuje się wartością nieprzekraczającą poziomu ustalonego przez ustawę, czyli kwoty 1000 zł. W przeciwnym razie, umowa ustna pożyczki generuje niepotrzebne ryzyko – zwłaszcza biorąc pod uwagę niewielki nakład czasu i środków potrzebny do sporządzenia umowy pisemnej.
Czy w umowie pożyczki powinien być określony czas korzystania ze środków?
Tak, umowa pożyczki (umowa ustna lub umowa pisemna) powinna określać czas dysponowania środkami przez pożyczającego. Może być to czas oznaczony (przykładowo: 1 rok) lub nieoznaczony.
Czy jeśli umowa pożyczki nie przewiduje oprocentowania, to można się go domagać jako świadczenia domyślnie powiązanego z pożyczką?
Zgodnie z orzecznictwem sądów, oprocentowanie należy się pożyczkodawcy zatem tylko wtedy, gdy zostało wprost przewidziane w umowie (zobacz: Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 4 czerwca 2009 r. – sygnatura akt: I SA/Kr 957/08).
