Sankcja kredytu darmowego to z pewnością temat prawno-finansowy, który w ostatnich latach zrobił swoistą karierę. Jeszcze pod koniec minionej dekady tylko eksperci prawni wiedzieli, że istnieje możliwość pozwania banku w związku ze stwierdzonymi uchybieniami i uzyskania zwolnienia z praktycznie wszystkich kosztów kredytu konsumenckiego. Teraz wiedza na temat “darmowego kredytu” staje się coraz bardziej powszechna. Mimo tego, wciąż pojawiają się pytania co to sankcja kredytu darmowego, a także do czego ona służy. W ramach odpowiedzi na wspomniane pytanie postanowiliśmy przypomnieć prawne podstawy. Jednocześnie informujemy również o tym, jakie plany zmian prawnych dotyczące sankcji kredytu darmowego ma obecnie rząd.
Skoro celem naszego artykułu jest odpowiedź na tytułowe pytanie (Co to sankcja kredytu darmowego i jakie zmiany proponuje rząd?), to warto rozpocząć od przypomnienia podstaw. W dalszej części zajmiemy się natomiast planami zmian ustawowych. Jednak aby lepiej zrozumieć proponowane przez rząd zmiany prawne, najpierw trzeba poznać obecny stan uregulowań dotyczących sankcji kredytu darmowego.
Już wcześniej wielokrotnie zwracaliśmy uwagę na zasady, które ustala artykuł 45 obecnej ustawy o kredycie konsumenckim (ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1497 z późn. zm). Wspomniany przepis w artykule 45 ustęp 1 mówi, że konsument po złożeniu kredytodawcy (bankowi/SKOK-owi/firmie pożyczkowej) pisemnego oświadczenia, zwraca kredyt bez odsetek i innych kosztów kredytu należnych temu kredytodawcy w terminie i w sposób ustalony w umowie o ile doszło do naruszenia określonych przepisów. Mowa o przepisach, które regulują:
Co ważne, nie można w sposób rozszerzający traktować katalogu uchybień kredytodawcy będących podstawą do zastosowania sankcji kredytu darmowego. Dlatego odpowiedź na pytanie co to sankcja kredytu darmowego powinna uwzględniać fakt, że przesłanki stosowania SKD zostały jednoznacznie i dość restrykcyjnie określone przez przepisy.
Oczywiście, określenie zamkniętej, ustawowej listy sytuacji, w których może być stosowana sankcja kredytu darmowego nie wyklucza możliwości pojawienia się sporów prawnych, bo sytuacje poszczególnych klientów sektora finansowego się różniły w przeszłości i nadal różnią – podobnie jak stosowane wzorce umów kredytu konsumenckiego.
Sankcja kredytu darmowego (SKD) zapewnia konsumentowi duże korzyści oraz jest dotkliwa dla instytucji finansowej. Sądy w ramach swojego orzecznictwa decydują, czy na przykład podanie błędnie naliczonej rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania (RRSO) w związku z kredytowaniem prowizji za udzielenie kredytu uzasadnia zwolnienie konsumenta z kosztów.
Ostatnie kwartały przyniosły z punktu widzenia kredytobiorców wiele orzeczeń sądowych, które mogą być przez nich uznane za korzystne. Co więcej, istnieje szansa, że krajowe sądy będą orzekać w sposób jeszcze korzystniejszy dla konsumentów (po uwzględnieniu wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej odpowiadającego na tzw. pytania prejudycjalne). TSUE już wielokrotnie wypowiadał się pozytywnie dla konsumentów w sprawach dotyczących ich sporów z instytucjami finansowymi, więc nadzieje na prokonsumenckie stanowisko unijnego trybunału nie są wcale płonne.
Na wieść o planowanych zmianach prawnych, zaniepokojenie mogą jednak poczuć osoby zamierzające skorzystać z sankcji kredytu darmowego, a także kredytobiorcy na razie pytający co to sankcja kredytu darmowego. Może się bowiem rodzić podejrzenie, że planowane zmiany ustawy o kredycie konsumenckim będą ograniczały konsumentom możliwość skorzystania z SKD. Kredytobiorcy czasem pytają również, czy Unia Europejska jest świadoma zmian planowanych przez polski rząd.
Wyjaśnijmy zatem, że planowane zmiany prawne są zgodne z prawem UE. Co więcej, stanowią one obowiązek Polski jako kraju członkowskiego. Musimy bowiem do swojego prawa wdrożyć przepisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z dnia 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylającej dyrektywę 2008/48/WE. Nowa Dyrektywa 2023/2225 została wprowadzona, ponieważ Unia Europejska uznała, że obecne regulacje nie są wystarczające i nie nadążają za szybko zmieniającym się sektorem finansowym.
Projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim znajdziemy nie tylko w Wykazie Prac Legislacyjnych i Programowych Rady Ministrów. Na początku lipca 2025 r. wspomniany projekt (pod numerem UC 82) trafił na stronę Rządowego Centrum Legislacji. Dzięki temu możemy zapoznać się bliżej z planowanymi rozwiązaniami i sprawdzić na przykład, co rząd razem z Urzędem Ochrony Konkurencji i Konsumentów zamierza zmienić w zasadach sankcji kredytu darmowego.
Analiza planowanych zmian prawnych wskazuje, że sankcja kredytu darmowego przybierze trzy formy:
W razie wejścia w życie powyższych wariantów, odpowiedź na pytanie co to sankcja kredytu darmowego może być nieco trudniejsza. Musimy oczywiście pamiętać, że powyższe propozycje mają na razie charakter wstępny. Jednak wstępna ocena proponowanych przepisów sugeruje, że najbardziej ewidentne przypadki naruszenia praw kredytobiorcy nadal będą karane utratą przez instytucję finansową całości wynagrodzenia. Trudno się zresztą spodziewać propozycji zmian korzystnych dla sektora finansowego w przypadku projektu, którego wnioskodawcą jest UOKiK.
Czy zmiana ustawy o kredycie konsumenckim wpłynie na sytuację osób dochodzących roszczeń związanych z SKD?
Zgodnie z ogólną zasadą, nowe przepisy nie działają wstecz, więc do wcześniejszych roszczeń będą miały zastosowanie dotychczasowe regulacje. Ostateczny kształt przepisów przejściowych (wprowadzających nową ustawę o kredycie konsumenckim) zostanie ustalony w toku prac ustawodawczych.
Dlaczego rząd postanowił uchwalić nową ustawę o kredycie konsumenckim zamiast poprawić obecne przepisy?
Informacje umieszczone w wykazie prac legislacyjnych rządu wskazują, że konieczność przyjęcia nowej ustawy o kredycie konsumenckim jest uzasadniona dużą liczbą, a także skalą zmian wynikających z konieczności wdrożenia nowej unijnej dyrektywy. Wiele przepisów obowiązujących w obecnej ustawie o kredycie konsumenckim zostanie bez większych zmian przeniesiona do nowej ustawy.
