Gdybyśmy zapytali osoby mocno zadłużone finansowo, jaka zmiana znacząco poprawiłaby ich sytuację, to zapewne wiele z nich wskazałoby na umorzenie długu. Taka rezygnacja wierzyciela z dochodzenia swoich roszczeń zdarza się, choć nie jest to sytuacja częsta – z raczej oczywistych względów. Umorzenie długu to wiadomość doskonała z punktu widzenia dłużnika, ale musimy pamiętać, że likwidacja zadłużenia nie jest jej jedyną konsekwencją. Umorzony dług może bowiem generować skutki na gruncie prawa podatkowego. Zwracamy uwagę właśnie na tę kwestię, która wydaje się dość rzadko akcentowana. W pierwszej kolejności warto jednak zwrócić uwagę to, czym właściwie jest umorzenie długu i jakie ma konsekwencje w sferze stosunków cywilnoprawnych. Z kolei na końcu artykułu można znaleźć odpowiedzi na często zadawane pytania, które dotyczą tego czym jest umorzenie długu i jakie skutki powoduje.
Prawo cywilne oraz prawo podatkowe to dwie sfery, które są odrębne, choć bez wątpienia wzajemnie się przenikają. W pierwszej kolejności warto zatem sprawdzić, jakie skutki umorzenie długu może generować na płaszczyźnie cywilnoprawnej. W dalszej kolejności zajmiemy się tematyką podatkową i odpowiedzią na pytanie, czy po umorzeniu długu konieczne jest zapłacenie podatku dochodowego od uzyskanej korzyści, czyli kwoty umorzenia. Zacznijmy jednak od kwestii cywilnoprawnych.
Co ważne, kodeks cywilny nie posługuje się pojęciem umorzenia długu, lecz mówi o tak zwanym zwolnieniu z długu. Według artykułu 508 KC, “zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik zwolnienie przyjmuje”. Jak widzimy, umorzenie długu musi być przyjęte przez dłużnika. Dlaczego? Możemy sobie wyobrazić sytuację, w której dłużnik mimo wszystko chce jednak oddać dług (zwłaszcza niewielki), gdyż postrzega to jako kwestię honoru. Oczywiście, w większości przypadków zwolnienie z długu jest jednak akceptowane i bez wątpienia cieszy dłużnika.
Jeżeli chodzi o konsekwencje jakie ma zwolnienie z długu, to warto również zwrócić uwagę na inną kwestię. Mianowicie, zwolnienie z długu dochodzi do skutku jako umowa pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem. Takie zwolnienie nie może zostać dokonane poprzez umowę z osobą trzecią ani w umowie na rzecz osoby trzeciej (zobacz: G. Sikorski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, LEX/el. 2025, art. 508).
Zwolnienie z długu powinno mieć taką formę prawną, jak zawarcie umowy powodującej zadłużenie. Przykładowo: jeśli dług jest wynikiem umowy zawartej w formie zwykłej umowy pisemnej, to zwolnienie z długu również powinno przyjąć właśnie taką formę. Co ważne, zwolnienie z długu zwykle następuje w chwili zawarcia stosownej umowy, choć możliwe jest uregulowanie umorzenia tak, aby zaczęło ono obowiązywać w przyszłości. Zwolnienie z długu może również dotyczyć długu przyszłego, lecz taki wariant stanowi jednak rzadkość.
Jeżeli chodzi o konsekwencje zwolnienia z długu, to trzeba pamiętać, że dłużnik nie tylko zostaje uwolniony od ciężaru finansowego, ale wygasają również prawa rzeczowe zabezpieczające ten dług (zastaw i hipoteka). Udokumentowanie umorzenia będzie bardzo ważne jeśli dłużnik będzie się później ubiegał o wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej jego nieruchomości lub wykreślenie zastawu z rejestru zastawów. Ogólnie rzecz ujmując, to w interesie dłużnika leży zadbanie o to, aby zwolnienie z długu zostało należycie potwierdzone. W tym kontekście ważne są nie tylko kwestie cywilnoprawne, ale również podatkowe.
Pytanie o to, czy zwolnienie z długu jest istotne dla fiskusa wielu osobom może wydawać się nieco dziwne. Wszak cały czas mówimy o długu związanym ze sferą stosunków cywilnoprawnych, a nie o długu podatkowym. Pamiętajmy jednak, że fiskus może postrzegać umorzenie długu jako korzyść dla dłużnika i z taką korzyścią faktycznie mamy do czynienia – co do tego nie ma wątpliwości. Czy taka korzyść zostanie opodatkowana? Odpowiadamy analizując sytuację osoby nieprowadzącej działalności gospodarczej. Przypomnijmy, warunki opodatkowania takich osób wyznacza ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
Artykuł 20 ustęp 1 tejże ustawy wymienia tak zwane przychody z innych źródeł używając zwrotu “w szczególności” co oznacza, że lista przychodów z innych źródeł nie jest zamknięta. Zalicza się do nich również przychody związane z umorzeniem długu. Te przychody odpowiadające wartości umorzenia trzeba wykazać w rocznym zeznaniu podatkowym i samodzielnie opodatkować. W praktyce będzie to po prostu oznaczało konieczność dopłaty podatku ponad kwotę wynikającą z zaliczek podatkowych, które odprowadzono w związku np. z pracą na etacie.
Wyjątek od powyższej zasady dotyczy między innymi sytuacji, w której umorzony dług był elementem pożyczki udzielonej w ramach najbliższej rodziny. Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 125 ustawy o PIT, wolne od podatku dochodowego są wartości świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń otrzymanych od osób zaliczonych do pierwszej i drugiej grupy podatkowej w rozumieniu przepisów o podatku od spadków i darowizn. W skład pierwszej grupy podatkowej zaliczamy: małżonka, zstępnych, wstępnych, pasierba, zięcia, synową, rodzeństwo, ojczyma, macochę i teściów.
Do drugiej grupy podatkowej wedle ustawy należy natomiast zaliczyć następujące osoby: zstępnych rodzeństwa, rodzeństwo rodziców, zstępnych i małżonków pasierbów, małżonków rodzeństwa i rodzeństwo małżonków, małżonków rodzeństwa małżonków oraz małżonków innych zstępnych. Jeżeli zatem jedna z wymienionych wyżej osób zdecyduje się na umorzenie długu, to były dłużnik nie będzie musiał rozliczać się z fiskusem i wykazywać kwoty umorzenia w swojej rocznej deklaracji podatkowej.
W ramach naszych artykułów wielokrotnie analizowaliśmy sytuację kredytobiorców (zwłaszcza frankowiczów). Warto zatem wyjaśnić, czy umorzenie długu dla frankowicza może powodować obowiązek podatkowy. Odpowiedź na to pytanie jest negatywna dla osób wybierających ugody przewidujące pomniejszenie salda zadłużenia. Mianowicie, taka operacja oznacza konieczność zapłaty podatku. Jednakże obowiązek podatkowy nie będzie występował jeśli kredytobiorca spełnia warunki wskazane przez Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 11 marca 2022 r. w sprawie zaniechania poboru podatku dochodowego od niektórych dochodów (przychodów) związanych z kredytem hipotecznym udzielonym na cele mieszkaniowe (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1672).
Wspomniane rozporządzenie wskazuje, iż na zwolnienie podatkowe mogą liczyć osoby, które zaciągnęły umorzony kredyt na jedno lokum. Lepsza podatkowo jest sytuacja osób, które wywalczyły sobie unieważnienie umowy kredytowej przed sądem (najczęściej frankowiczów). Tacy kredytobiorcy w ogóle nie muszą bowiem uiszczać podatku dochodowego.
Czy umorzenie długu może obejmować wyłącznie poręczyciela?
Tak, umorzenie długu w stosunku wyłącznie do poręczyciela jest możliwe. W takiej sytuacji poręczyciel przestaje odpowiadać za spłatę zobowiązania. Odpowiedzialność ciąży natomiast na dłużniku – o ile wierzyciel również nie udzielił mu zwolnienia (zobacz: G. Sikorski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, red. J. Ciszewski, P. Nazaruk, Warszawa 2019, art. 508).
Czy zwolnienie osób zawierających ugodę z bankiem z konieczności zapłaty PIT jest bezterminowe?
Aktualnie obowiązujące Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 11 marca 2022 r. wygasa 31 grudnia 2026 roku. Wydaje się jednak prawdopodobne, że termin obowiązywania tego aktu prawnego zostanie przedłużony lub ustawodawca wprowadzi podobne rozwiązanie.
